Karanfil buğusu gözlerin
Gider bir ağacın üstünde durur
-nerede o ağaç şimdi, hangi anıyı kurutur-
Kış dönüyor benim olmadığım yerlerde
Dallarda kardan sesler
-iç içe geçiyor sesinle-
Yıkanıp duruyor çocuklar gecenin ipiyle
-yükselir mi dualarının rüyası-
Gökyüzünde yarım bırakılmış şehirler işte
-ıslak ve yeni dokunmuş ayrılıktan-
Benim olmadığım yerlerde
Kömür gözlü, havuç burunlu tüm gerçekler.

/… (Burada çoğalıyor sessizliğim -boğuluyor taşı indir denizin göğsüne- 
Taşın kalbinden çekileli yalnızlığın yeşili -sine taş deniz- Bu sonsuz parantezi kapat!)

Benim olmadığım yerlerde sen yoksun
O yüzden dağları ateşe vermiş mecnun çıkageliyor şehre
Yüzünde bir siyah mektup -yarayı içine koymayı ihmal etmemiş üstelik-
Beklemektir kış, yahut tabut.

İsrafil’in eline kıymık batana dek. 

-
-İçimde erimiş öpücükleriyle kış güneşi
Ağlamaklı bir şarkının kederli kardeşi-
onsekiz ocak ikibinoniki
Nergihan Yeşilyurt

http://www.mil0u.deviantart.com (Resim, sevgili Neşe Şahin'e ait.)

Beraber yürüyelim, olur mu?

içimden dedim, içimden dedim…

***

Şiir: İbrahim Tenekeci
Melodi: Can Atilla/ Hamamda İlk Gözyaşları 
Ses: Karanfilkız
Klipleme: Derin Deniz
Hayat: Bulanamamış vaha.
Söz: Çöl. 
Ecel: Kavuşmak.
Sözlük: Cahil defterim.
Ben: İns ve Şeytan ve Melek ve Hû’dan örülü gül kalesi.
Sen: Ses ve Yara ve Karanfilli Gök ve Kurşun ve Hû’ya açılan kapı.
Yol: Kapının eşiğinde durmakla başladı, bir kapıdan geçmeden de son bulacak. 
Vasl: Cennet kumaşı, insan dünyada çıplak ve üşümüş.
Dua: Arzdan yapılma pul, iki çiftine bir mütebessim kuş satın alınabilir.
ve Hamd: Özleyen’in avucumuzda saklı sadakası. 

Ve Âh: Elif ve He. Sen ve O. İşaret edilen. İşaret eden. Bulunan.Bulan. Bilinen. Bilinmeyen. Varılan. Dönülen. Nefes ve Ateş. Su ve Nûr.  
… 

I.

Seni ikrâr edemediğinden çatladı gül:

Sen, göğsü ateşe verilmiş asumân
Uykusunda bekleyen güzel çoban
Kuyulardan çekip yüzünü
Kaybetmek mi yine avuç avuç
Ya da ninnilemekse martılar
Gülüşlerinden doğmuş çocuklarımı.

Sen, ölmüş bir kuşun pençesinde.
Benim ellerim mi gözlerim mi oyuk oyuk
Yakutuna dönüyor sahipsiz zindan
Balıklara dönüştük işte.
Bir Tanrı tanır bizi, bir de
Umudun kabzasında randevusuna geç kalmış melek.

II.
Sen, gümüş ayaklarla dilimde gezinen sühân:
Bakışlarına serçeler konmuş senin
Öpsem dudaklarımda kalır gülümsemelerin.

III.

Sen, rüyanın firûzesinde suyun yüzü
-tabiri yoksun-

Ölümlülüğün vaslını katlayıp cennete kaldırırım birazdan.

Nergihan YEŞİLYURT
Hayal Bilgisi Ocak 2012

I.
‘Poljuscka Poşye’ isimli bir Çingene şarkısı çalıyor.
Şairler, “Kış, şiirsel bir mevsimdir.” diyorlar. Peki, aklım bomboşken bu şiirsel mevsimin ilham perileri bana ne yazmam gerektiğini hatırlatacak mı? Haber bültenleri fırtınayı, karı, buzu yüklenip kapımıza gelen kışın kentleri nasıl esir aldığını anlatıyor. Kimse evinden çıkmasın diye anonslar geçiliyor. Nükleer savaş ilan edilmiş gibi konuşuyor spiker. Hep eve davet var. Bir deli çıksa, “Herkes sokağa, kartopu oynamaya çıksın!” emri verse ne güzel olurdu. Baudelaire’in deyişiyle “ev”in içtenliğini artırıyor kış. Baudelaire soruyor: “Güzel bir konut kışın şiirselliğini daha da artırmaz mı?”

Bilmiyorum Baudelaire! Konutlarımız eskisi gibi güzel değil. Senden sonra epeyce modernleştik. Kartpostallarda gördüğümüz ve senin tarif ettiğin çatısından buzlar asılmış ahşap ev falan kalmadı artık. Dolayısıyla, kışın şiiri sadece Gaston Bachelard’a göre değil, bana göre de “Her şeyin farklılaştığı, çoğaldığı duygular! Kışın yedekte tuttuğu içtenlikler ve içtenlikle kuşandığımız incelikler” galiba. Yahya Kemal’in ‘Kar Musikileri’ şiiri uzaktan uzağa kendini söyletiyor burada: “Bin yıldan uzun bir gecenin bestesidir bu / Bin yıl sürecek zannedilen kar sesidir bu.”

II.
‘Nenni Nenni’ isimli bir Karadeniz müziği çalışıyor şimdi.
Alıp çocukluğuma götürüyor. Henri Bachel‘in, masal ile gerçeğin birbirine karıştığı kış gecelerine, bir çocukluk hatırasına belki de: “Gece oturmasına gelen komşularımız, ayakları karların içine gömülerek, başları da fırtınada kaybolarak evlerine dönerken bana öyle geliyordu ki, çok uzaklara, cadıların, kurtların ülkesine gidiyorlardı. İlk okuduğum masal kitaplarında olduğu gibi, arkalarından bağırmak istiyordum: Tanrı yardımcınız olsun!” 
Baudelaire, içeride olan biteni görebilirse kış üzerine yeni soyutlamalar yapabilir diye geçirdim içimden. Belki okumanın evin şeklinden daha güzel bir eylem olduğunu, daha şiirsel olduğunu bile düşünebilir!
Âh beyaz mucize! Her şeye hükmünü geçiriyor, egemen olan bütün sistemleri alaşağı ediyor, fiyakalarını bozuyor. Ali Çolak’ın deyimiyle “Her şeye gücünün yettiğini, olmazları oldurduğunu iddia eden insanoğluna haddini bildiriyor. Kar, kendinde ilahi bir güç vehmetmeye başlayanlara ‘acz’ini hatırlatıyor. Ve insan, bir kere daha ‘insan’ olduğunun, ‘eksik’ olduğunun; aslında hiçbir şeye gücünün yetmediğinin farkına varıyor.” Siz siz olun kulak asmayın şu ‘Kar Türkiye’yi teslim aldı, kar yağışı yolları kapadı, kar bilmem ne kadar can aldı…’ laflarına! Bu beyaz örtü, biz Âdemoğulları için iyisinden bir eğlence, hesaba gelmez faydaları olan bir nimettir. Her kar yağışında vazifelerini yapmayarak bu zarif ve şiirli armağanı bir felakete dönüştüren devletin kurumları ve metropollerin anayollarını bile açamayan belediyeler utansın!
Kar yağınca hayat duracakmış, dursun! Sanki durmayan, işleyen bir hayatın bize mutluluk getirdiği mi var? Kar yağsın ve hayat dursun! Okullar tatil olacakmış, olsun! İşler aksayacakmış, aksasın! Çocuklar sokaklarda pür neşe, insanların yüzü güleç, hayat dingin… Daha ne istiyoruz! Şu ‘durmayan’ hayatın hangi ‘nimetleri’ bize bu güzellikleri bağışlıyor ki!
Kötü mü?

III.
Noire Desire – Le vent nous portera (Rüzgâr bizi savuracak) isimli şarkısı başlıyor.
Epeydir ciddi bir zırh gibi kuşandım bu şarkıyı.
Sıcak bir odanın buğulu camından dışarıya bakınca kış; hiçbir zamanın olmadığı kadar şiirsel. Kar, şiiri bütünleyip çoğaltmak için bulunmaz fırsatların bohçasını açıyor önümüze. Unutmak için, acıların içimizi tırmıkladığı kanayan yerlere buz koyup yaraları hafifletmek gibi iyi geliyor kış! Aşırı buzlanma tabelalarını bile beyaz örtüyle kapatıyor şiir. Beyaz örtülerini giyecek gelinlik kızlar kadar heyecanlanıyor insan. Beyaz örtüleri kefen olmuş ölüler kadar cansızlaşıyor!
“Sırf unutmak için, unutmak ey kış!
Büyük yalnızlığını dünyanın.” Dranas.

Wilson Bentley

IV.
Bu kadar övgü yetmezse size aşk ilan edeceğim Bay Wilson!
Ben bir adam seviyorum diye yazacağım! Kar kadar şiir bir adam!
Dünyanın haber bültenleri karardığında, haber bültenlerinin ve belediyelerin savaş ilan ettiği bir düşmanı sevmeme neden olan bir adam!
Kardan adam!
Kendinizi aydınlık, bembeyaz bir düşün içinde bulacağınız bir adam!
Meleklerin kanadında yeryüzüne inen her kar tanesini önce sizin kalbinize konduran bir adam!
Kar taneleri erimesin diye düşüncelerinizi sıcak, kalbinizi soğuk tutacak bir adam!
Sonrası mı?
Sadece bu adamı değil, belediyenin düşman ilan ettiği kar tanelerini de seveceksiniz!
Sevgili(m) Wilson Bentley seni anlatmadan önce bana eşlik eden şarkıyı yazmalıyım; Mark Anthony – You Sang To Me;
Sevgili Wil, hatırlar mısın? Henüz on beş yaşındaydın. Seni uzaktan seyredenler elinde ki o tepsiyle ne yaptığını anlamaya çalışırlarken içine bakar, kar tanelerini değil, delirmiş bir adam görürlerdi! Senin tepside gördüğün tek gerçekse yeryüzüne ayet gibi inen kar tanelerinin her biri bir diğerinden farklı muhteşem şekilleriydi.Henüz 15 yaşındaydın. Akranların kardan adam yaparken sen yağan her kar tanesinin kendi mikroskobuna konmasını isteyecek kadar âşıktın. Gökyüzünde uçuşan milyarlarca kar tanesini, uçurtmasının peşinden koşan çocuklar gibi görebilmek, hepsini tepsisine sığdırabilmek ve her birinin resmini çekmek istiyordun. Kimsin sen hey deli çocuk!

Wilson Bentley:
Kar tanelerini ilk kez inceleyen bilim adamı. 17 yaşına girerken, bütün aile paralarını biriktirmiş ve ona 100 dolar’a bir fotoğraf makinesi almışlardı. O günler için bu fiyat küçük bir servet demekti. İki yıl boyunca Wilson Bentley, kar tanelerinin fotoğrafını çekmeye çalıştı. İlk fotoğrafını çektiği gün, defterine şu notu düşmüştü:15 Ocak 1885. sıcaklık 2c, rüzgârlı bir hava. Yaklaşık 13 mm boyunda kar taneleri düşüyor. İlk kar kristallerinin fotoğrafı çekildi! Wilson Bentley, bazılarının gözünde gerçek bir deli! Tarihe kar tanesi adam olarak geçen Wilson Bentley, kar tanelerinin fotoğraflarını çekebilen ilk insandı. Kar kristallerinin altıgen ve olağanüstü bir güzellikte resmeden ve insanlığa gösteren ilk insan! Her kar tanesinin parmak izimiz gibi birbirinden farklı şekillerde olduğunu gösteren ve kanıtlayan ilk insan.
Ömrü boyunca Bentley, kar tanelerini izlemeye devam etti. Wilson Bentley, tam kırk yıl boyunca kar tanelerini fotoğraflamayı sürdürdü. Dünyada kar taneleri hakkında en çok bilgi sahibi olan kişi olarak bilindi ve kar tanesi adam olarak meşhur oldu. Zaman zaman, yakaladığı bir kar kristalinin erimemesi için nefesini tutarak çalışan bu adam, o eski makinesiyle tam 6000 fotoğraf çekti. Altmış yaşlarındayken, kar taneleri hakkında yazdığı kitabı basıldı. Dostlarının anlattığına göre ölümünden bir hafta kadar önce çok soğuk ve karlı bir havada dışarıya çıkmış, yeryüzüne ağır ağır süzülen, bu kristal çiçeklerin resmini çekmeye devam ediyordu! Her zamanki gibi, kocaman bir fötr şapka, kalın bir palto ve siyah eldivenlerini giymişti. Bu kısa boylu ufak tefek adam, yeryüzüne düşen bütün kar tanelerinin fotoğrafını çekmek isteyebilecek kadar büyük bir yürek taşıyordu.

V.
Biz İstanbul’dayız ve iki gündür kar yağıyor. Siz, bulunduğunuz kentte belki bir haftadır kar altındasınızdır. Sizinle bulunduğunuz kasaba ya da kapalı köy yolunuzla ilgilenmeyen bir medyamız var. İstanbul’a bir kar taneciği düşmeye görsün; nükleer savaş çıkmış gibi anonslar geçilir. Televizyonların haber bültenleri, yol durum raporlarıyla açılır; sonra Meteoroloji’ye bağlanılır, kriz merkezlerinden haber alınır. İşte, işin en eğlenceli bölümü budur. Siz şehrinizdeki yoğun kar yağışı nedeniyle eve hapsolmuşsunuzdur; kasabanızın okul yolunda çocuklar donmuştur. Ve televizyonda birileri sizi “yaklaşmakta olan kar tehlikesine karşı” uyarıp durur. Ya da tersi olur. İstanbul’daki spiker, “Şu anda dışarıda kar serpiştirmeye başladı.” der. Pencerenize koşarsınız, güzelim bir kış güneşi size gülümser.

Bana gülümseyense fötr şapkalı sevgili dostum Wilson Bentley oldu.
Şiire benziyordu. Feridun Düzağaç, Düşler Sokağı’nı söylüyordu!

Nurdal DURMUŞ 
http://www.nurdaldurmus.com

Senin şu çizgileri karanlık gözlerinde ne var:
suskun yıldızlar,
kederli Çingeneler,
gülleri eskimiş bahçeler,
ümitlerim, ümitlerim, ümitlerim
-nasıl da yetişmeyecek yollara bohçası-
senin şu karanlık çizgili gözlerini göğsüme yatırsam…

Karanlıktayım, çizgilerdeyim; gözlerim umut, mil çekilmiş vaat, kendinden uzak.

Nedimâ! Benim uzak billûrum, kahır meclisini mi kurdu tebessümleri dökülen odamıza?

Yalnızca yürüse miydik? İncecik bakışlarımızı kırıp selâmların kalbini ferahlatabilirdik de. Biliyorum, dünyada çok fazla yol, araba var; çok fazla kitapçı, sinema… Tesadüflere de inanmaz gece. “…Mesafeler birleştirdi bizi bir de sözler/ razı olma hiçbir sessizliğe/ biliyorsun seni seviyorum…” dese şair, bir şarkı gibi başa dönüp dursa. Ben yörüngesini unutmuş Sitare… Kimliğimsin işte. Karanlık ve soğuk toprağımda ışıksın! Karşılaşsak yine!

Nedimâ: Kalbin küskün arkadaşı. Kimsin sen? Saçlarımda arıyorum ellerinin kokusunu?

Kasım’ın yollarında şehri büyüten bir bisiklet görüyorum. Hep hayâl. Kuşağını çözüyor güneş. Yol boyu sarı, turunca benzer, kızıl yapraklar topluyorum. Serçelerden uzanıyorum asumanın Hû levhasına. Hepsinin toplamı uzakların öyküsü ediyor. Küçük bir kız tutuyor kalbimi; yaprakları resim defterine yapıştırır gibi yüzünün yağmurlarına tutturuyor. Bu yüzden mi gözlerimden solmaya başlıyor mevsim… El ele tutuşma oynayalım mı?

Kollarımda yanıklar

- sarılmaksızın iyileşemeyen-

İçimden boşluğa yükselir;

Göğün üstü merhamet, üstünde sesin, -esirgediğin-.

Çoktan unutmuş olduğum insanların hayaletlerini avuçlarıma dolduran yağmur… Her günün içinde bir garip tefe’ül; uzatıp zahmetsizce başını, gök kubbenin delinmiş bakışlarından içime sızıyor. Hiç bitmiyor. Gri bulutlarım var her dem. Bekliyor, çoğalıyor, azalıyor ancak hiç gitmiyorlar. Bana güneşini kaybetmiş yeni bir güz veriyorlar, sol elimle çiçeklerini düzeltiyorum. Öyle uzun bir kalbi var ki bütün yolları kırıyor. Ben çember çeviren çocuk, gözlerimi dikip “Körsün sen, bu çan çiçeğini ellerimle ördüm ben!” diyorum. O ellerdeki masum yanıklar benim dil-bâz kasnağımda yeniden çiçek açacaklardı. Sen, sırça tablonun mahzun boyası; seninle boyanıp güze benziyorum yanaklarım nar, yanaklarım göçmen kuşların sesi. Çiçeğimde saklanan ağrılarını avucuma koy, öpüp alnıma sürdüğüm topraksın. Körsün, karanlıksın. Çizgilersin ismimin üstünü işgâl eden. Ümmidsin. Ümitsizliksin. Seninle dolandığım yağmurlu dem atlası, kurusun dünyanın içinde kaybolsun.

Zaman biraz geçse! Geçse biraz zaman! İnsaf etse geçip gitse saçlarını savurarak. O şarkıyı söyleyerek sarılacağım sana yine. Yemin ederim sarılacağım son beyaz saç teline kadar. Mırıldanıp durdum, bulutlar ne çoktur, ne çoktur sesimizi saklarlar güzün son yağmurlarına.

Haşiye I: Kitaplarımın içinde sızlayan güllerim var, selâmına muhtaç, söylemeden geçemeyeceğim.

Haşiye II:

*Cemâl Süreya

Nedimâ:  (â) ey; meclis arkadaşı, sohbet arkadaşı, yaren.
Melodideki film: In the mood for love; Kar Wai Wong’un şiiri.

Nergihan Yeşilyurt/ 30 Kasım 2011

Sesinde rüyadan arta kalan sarılmalar
üzüm bağlarında ikindi sarhoşluğu
yitirdiğim ve yeniden bulduğum
esmer güneşli çocuklar var.

sesinde ağyara damıttığın ümitlerimden kokular
iç içe kapılar ardında örülen
firak göğünden göğsümü dolduran kahırlar
uykusunda üşüyen bir bahar var.

Sesinde bir âha tarumar billûr saraylar
içinde perikızlarının prangasına çivili
demirden dudaklarla susan bir ben var.

İçimde boşuna bekleşen kuzgunların gözlerinden
geceye sarkıt bir keder var!

kulağımda bir ebedi şarkı sevgili/ sen bitirdikçe ben başlasam seni.

22 Kasım 2011/ nergihan yeşilyurt/ sana…
Beylerbeyi- Boğaz Köprüsü
Bu şiirin kardeşidir: Bu Çoğalan Hüzünlere Dikilmiştir:

Ben bugün
İnsanlık bir ayak olsun istedim:
Kasım’ın ortasında bir ayak
Nasırlı, morarmış ve küçülmüş sefaletinde.

İnsanlık eğer bir uzuv olacaksa
Üşümüş bir çocuğun burnu olsun istedim
Sümüklü, kızarmış ve çamura batmış rezilliğinde.

Bir çocuğun en büyük hayâli terlik oldukça:
Ayaklar neler çeker dolapların kilidini kıran yüzlerce topuktan.

İnsanlıktan bir yüz olamaz ya,
Botokslu, pudralı ve ulaşılmaz çirkinliğinde.
Dudak bükmüş masumiyetten toz toprak içinde kalmış ellerine.
İnsanlık, kaybetmişse bir tırnak olsun istedim:
Kesilip atılan.

16 Kasım 2011/ Nergihan Yeşilyurt

/Kasım’ın ortasındayız ve yalnız terliği var onun.
İnsanlığı cehenneme tutarak da ısınamaz ki gözlerinde cennet rahmi var onun./

Göğe kurmuş bakışlarının köprüsünü
İçime salmış gül çiziği ayaklarını
Âh cana düşen gölge
Rahmetini sahil kasabalarına sakla
Salıncaklarını çöllere.

Ufukta makaslar yürüyor
Sallanıyor ipleri bu tahta köprünün
Ey benim cân içre yitik nevâm
Bahçelere yetişemediği için mevsim
Topallar bülbül.

Bunu unut!

Kumral sayelerden çoğalan
Kızılcık eziği sesin
Kopmuş bileğimden.

Âh bunu unut!

Nasıl olsa
Mevsimsiz bahçelerde
Avuç içi kadar ömrüm.

Nergihan Yeşilyurt
Yumuşak G Kasım-Aralık 2011

http://www.yumusakge.com/

“Ne çabuk boşaldı şehrin viraneleri
Henüz üzümdü vakit
Saatleri sürdü demir kanatlı süvâriler
Dilenciler bir bir evhamlarını ellerime terk ettiler”

I.
Şehri tutup kulağına bayramı fısıldadım. Tanımıyordu.
“Alışveriş merkezlerinde bulunur mu?” dedi. İçime çöktü bayram güneşi.
“Ya şu kornalardaki küfürbaz suretler olmasın?” İçimin güneşinin tacı söküldü masumiyet mihrabından.
“Yoksa bir çadırkent ismi mi?” Yutkundum. Merhamet kaybetmiştir midir artık, rüyada kaldı bayram güneşi.

Şehri bıraktım. İçime kuşlar saldım. Bayram güneşinin hasadı gecikti, kurudu ümmid.

Uzak selamların rüzgârıyla bulutlarını açsam diyorum: bu bayramın güneşi bir mendil içi tebessümle kurtarılabilir mi? Gülümse! Şehre yeniden bayramı öğretmemiz gerek! Gözlerine yüklenip geldiğin bayram güneşlerini saçmak gerek karanlığa…

Öylesine umutsuzdu ki insan, savaşlar ve yıkımlardan. Sönük güneşlerle dolu bir göğü sırtlanıp duruyordu zaman. Zaman insanın kalbini kuruyordu, kurutuyordu, sonra da hiçbir yere kusuyordu. Hâlbuki ölümlerle demlenmiştik; para ile kirlenmiş, söz ile mimlenmiştik. Neydi bizi alıkoyan? İsmail’ini kurban etmekten… Terk etmekten, yaklaşmaktan…

II.
Bayram, bana uzak şehirlerden bahsetsene!
Aynı anda göğü temaşâ eden tekbir’lerden…

Göğsüme iliklenmiş bir bağırmak var.
Dualar bul bana, henüz açılmış goncalardan yükselen bulutlar bul.
Yolunu kaybetmiş seyyaha rüzgârlar yolla nar kokulu. Bayram, sesinde özlenmiş güllerin çeyizi –bikr sandukası- sevgiliyi tut elinden getir!
Bayram, bana beni getir!
Ya da sen gel!
Hep gel!

III.
Ne olurdu bunları yazarken sadece sivrilmiş bir incinmişlik dolanmasıydı gönül bağlarına. Dünyanın bir kısmında toprak ağzını açtıkça gök sarkıtlarını insanların sırtına saplıyor. Nereye kaçılacak Rabbî?

Geçen yıl bayramın usul eteklerine râm eylerken bizi çocuklara okul öğütleyen polis amcalar, bu bayram bilim adamlarımıza mı okul öğütlese? Yoksa okulda öğretilmezdi miydi dünyanın hâlâ pandoranın kutusu olduğu. Yahut vaatlerin emniyet kemeri olamadığını görmüyor mu kırmızı plakalı beyefendiler? Üstü boyanmış tuğlalardan değerli değil miydi beyaz bebeğin buruşuk elleri? Milyonlarca kâğıt, kan yapabiliyor mu? Gök ne ağır, zulmet ne çok. Bu kirli ellerimle aydınlığa çıkar mıyım Rabbî?

Yarın Borsa açılacak, koşun! Avrupa çökmüş, koşun! Berlusconi, Papandreu koşun!
Benim kalbim kırılmış, Van Gölü’ne akıyor, susun! Ellerim donuyor, fay hatlarından yerküre fışkırıp mı ısıtsın? Âh bu zulmet, bu zulm, bu zul. Hayır, bu alınyazısı değil. Hayır, mezar toprağında kanlı ellerimle, yara bandından çok, birilerinin bayramın eteğine sürmek istediği sıska kurbanım!

Sizin bayramınız kurumuş, bildim ben.
Dönmüş arkasını, gitmiş!
İsmail’iniz Rabbine dönmüş!
İbrahim’leriniz put kesilmiş!
Bakakalır mı insan yaranın kaynağına dokunabilecek kadar yakınken hem de?

Ağzımda mühür, elimde ateşten dehlizlere salınmış kâğıttan fenerler…
Siz buna aydınlatmak mı diyorsunuz? Yanıyoruz düpedüz, üstelik her yandan örülü duvarlarımızla içten içe çökerek.

Bildim, bayram sizin/bizim semte uğramamış hiç.

9 Kasım 2011/ Kurban 4

Nergihan Yeşilyurt

*Bayram, kıtaların kalbini arşınlarken ıslanmış bir şekeri tutup cama yapışan bir çocuğum hamd! Benim bayramımın gelmesine çok varken. Dost sözü sızladığı yerden karanlığa örtülüyorken. Sevgili, göğsüm üzre habersiz ellerini bırakmışken. Zaman daha masalken. Devlerin de tek gözünden görecekleri çokken. İki gözle bu kadar kör olunmaz derken. Tekerlemecisi uyurken. Demlikler, tatlı tepsileri, ateş başında ovuşturulan elleri, musluğundan sıcak su akıyor diye abdest alırken utanan gençleri var iken…

İki iç şehrin yalnızlığından sığındığımız dualar
Gökyüzünü kolaçan ediyor.
İkimizin arasında nehir, parmaklarımı kırıyor.
Sonra birikip dağılıyor gülümsemelerin.
Bana neşter kullanmayan bir şarkı söylesene!
-içinde yasaklı kelimelerin olmadığı-

Elimi gölgene eğmiş bekliyorum,
Bahçeler geçiyor düşler, dalgalar sayıyor.
Unutulmuş diye vehmettiğim her şey, tek bir kelamına boyanıp kayboluyor.
Biz bir buluttuk, gökyüzünde olduğumuzu unuttuk!
Tüm ıstırabımız, yağmura gri bahçe;
-kendi kendimizle çarpışmakla-
Unutmakla büyüdü.

Parmaklarım arasına kıvrılan nehir, unut!
Elimi tut, düşkün kelimelerimi,
Göğümüzü yeniden bulalım!

Güneş yastığına ağlıyor beni.

Yeniden yazılış/aynı nedenle: 19 Eylül 2011
Nergihan Yeşilyurt

Şimdilerde bu listedeki bazı yazıların zayıflığından utansam da onların kalemime doluşurkenki rahmetinden ötürü sizin göz zevkinizi bozmayı göze alıyorum.

Bir de vicdanlı olup yayın için izin alanların gönlü rahmet dolsun! Almayanların da… Böyle…

Vesselâm!

Aklımdayken size bir delilik:

Sakfında ‘ukâb-ı çarh fânî
Mazmûn kemerinde la’l kânı[3]

Fahriyeye yani kendini övmeğe düşkünlüğüyle eski şiirimizde ün kazanmış olan Nef’î ise, şairlik gücünü, ustaca söylenmiş ince anlamlı şiir yaratmaktaki yeteneğini dile getirirken mazmun kelimesini yer yer kullanmadan edemez:

Fikr-i pür-mazmûn mudur âyîne-i tab’umda yâ
Aks-i nakş-ı kârgâh-ı âlem-i bâlâ mudur[4]

Şâhid-i mazmûnuna endîşe vârın bezl ider
Nakd-i şi’rümle suhan sermâye-i dükkân bulur[5]

Nef’î ’nin çağdaşlarından Riyâzî ’nin bir beytinde mazmun şöyle geçmektedir:

Ey Riyâzî Ka’be vü meyhâneden birdür murâd
İki beyt-i dil-güşâdur kim ola mazmûnı bir[6]

Divan şiirinin sayılı ustalarından Nedîm de döneminin şairlerini; şiire yeni soluk, yeni anlatım gücü getiremedikleri, yeni anlamlar katamadıkları, dolayısıyla şiirde taze mazmun kullanamadıkları için aşağıdaki rubaisinde şöyle kınamaktadır:

Erbâb-ı dil oldu hep cüvâna meftûn
Hîç kalmadı bir zen ülfetinden memnûn

Ekser şu’arâ-yı ‘asr kullanmazlar
Bikr olduguçün suhanda tâze mazmûn[7]

18. yüzyılın ikinci yarısında yaşamış; hezl ü mizah ustası olarak kaynakların kendinden söz ettikleri Abdülmecid dönemi şair ve nasiri Tokatlı Kânî de,

Doğar yer kuklası şeklinde tab’-ı bî-mezâkımdır
Senin mazmûn kıyâs etdiklerin oğlum uşağımdır [8]

beytinde mazmunu kendine has mizahi üslûbuyla kullanır. Aynı şekilde başka bir eserinde de “. ..dîde-i mazmûnun çapağını silmezsen işin içinde iş vardır. Şâ’ir bunda ne gûne mazmûnlar irâd etmiş ne u’cûbe resm ü râh-ı garîbe gitmişdir…” [9] ifadesine yer verir.
Bütün bu örneklerden anlayacağımız gibi mazmun, kendi döneminde de divan edebiyatının söz varlığı içerisinde kullanılagelmiş; bu kullanım 16. yüzyıldan itibaren artmış; özellikle 17. yüzyılda Nef’î’yle yoğunluk kazanmıştır. Öte yandan, geçmişten günümüze edebî dilde varlığı süren mazmunun, zamanın akışı içerisinde kavram olarak karşıladığı değişik anlamların yanı sıra edebiyat terminolojisinde terim olarak kullanımı söz konusu olmuştur. Bugün kelimenin terim anlamıyla kullanımı ön plandadır ve bizi de daha çok bu anlamı ilgilendirmektedir. Dolayısıyla bu yazı çerçevesinde kelimenin değişik anlamlardaki kullanımına kısaca değindikten sonra onun terim olarak kazandığı anlamlar üzerinde durarak bir değerlendirme yapmaya çalışacağız. Bu amaçla önce mazmunun sözlüklerde verilen karşılıklarına bakalım.

Sözlükler mazmunun Arapça “zımn” kökünden geldiğini bildirdikten sonra kelimeye edebiyatla ilgili iki karşılık verirler. Bunlardan ilki “mefhum, mana, meal”ikincisi ise “nükteli, cinaslı, sanatlı söz”dür. Bu arada mazmunun sözlüklerde başka anlamlarına da yer verilmesine karşın konumuz dışında kaldıkları için burada onlara değinmeyeceğimizi belirtelim. Mütercim Âsım ’ın 1305 (1889) tarihli Kamus Tercümesi ’nden başlayıp kronolojik sıra izleyerek baktığımız Osmanlıca sözlüklerde –biri diğerinden aktarma olduğu açık- mazmun kelimesinin edebiyatla ilgili söz konusu ettiğimiz iki anlamı verilmektedir. Buna karşın, eski harfli Osmanlıca sözlüklerin çoğu, mazmunun aşağıda değineceğimiz bizi terim olarak ilgilendiren ve giderek yaygın biçimde kullanılan anlamı üzerinde durmazlar. Ancak, daha yakın zamanlarda yayımlanmış bazı kaynaklarda, kelimenin anılan anlamlarıyla birlikte yaygın olarak kullanılan “kalıp benzetme, klişe benzetme” karşılığına rastlarız. Söz konusu kaynaklardan bazılarında mazmun için; “Mazmun, kalıp benzetmeye, klişeleşmiş mecaza denir”[10] tanımına yer verilir. Bazı kaynaklarda ise kelimenin edebiyat terimi olarak anlamı; “cümle, beyit ya da beyitler içerisindeki gizli olan sanatlı anlam” diye açıklanmıştır.[11] Öte yandan, söz konusu edilen eserlerden bazılarına göre yazılışı daha eski tarihli olan Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı[12] adlı ansiklopedik sözlükte ise mazmunla kastedilen eski edebiyat dilindeki “bilinmeyen şerhe muhtaç sözler”dir. Nitekim esas yazılış tarihi 1941 olan eserin başındaki “Tebrik ve Teşekkürler” başlıklı takrizinde de Tahir Olgun, mazmun için; “Divanlarda olan kapalı sözler” ifadesini kullanmaktadır.[13] Böylece divan edebiyatının ömrünü tamamladıktan sonra yazılmış onu tanıtan değişik kaynaklarda, mazmuna farklı anlamlar verildiği açıktır. Anılan muhtelif kaynaklarda mazmunla ilgili verilen bu tanıtıcı bilgileri özetleyecek olursak: Mazmun, edebi metinlerde geçen ve anlamı artık bilinmeyen dolayısıyla anlaşılmasında zorluk olan kelime, terkip ya da ibaredir. Mazmun, kalıp benzetme, klişe mecazdır. Mazmun, divan edebiyatının kendi dünyası içindeki bilinen hayal, inanış ve düşüncelerin beyit ya da beyitlerdeki dolaylı anlatımıdır. Bu tanımlardan üçüncüsünün, mazmun karşılığı eski sözlüklerde kullanılan nükteli, cinaslı, sanatlı sözle bağlantısı akla gelmektedir. Öte yandan mazmunun söz konusu karşılığıyla kastedilen, beyitteki kelime ya da kelime grupları arasındaki daha çok tenasüp, telmih unsurlarına vb. belirli çağrışımlara dayalı anlam ilişkisinin varlığıdır. Nitekim eski metinlerde geçen mazmunla kastedilen de bu olmalıdır. Çünkü eski şairin de mazmunun gizlilik, kapalılık, ince anlamlılık, özgünlük vb. niteliklerini belirttiği beyitlerde mazmundan belirli çağrışımlara dayalı bu dolaylı anlatımı anladığını tahmin etmek zor değildir.

Buraya kadar söylediklerimizi tekrar toparlayalım: Mazmun kelimesinin, eski metinlerden günümüze, edebî dil içerisindeki varlığı sürmektedir. Kelimenin, kavram olarak eskiden karşıladığı anlam ya da anlamları belirlemek amacı ile göz attığımız birkaç divan ya da tesadüfen rastladığımız bazı cümle ve beyitlerde geçen mazmun kelimesinin, “anlam, öz, verilmek istenen düşünce”ile “şiirde ustaca söylenmiş söz, ince zarif anlatım” yerine kullanıldığını gördük. Nitekim başta verdiğimiz örneklerin Fuzûlî ’ye ait olanlarından “beratumun mazmunu” “mazmun kemerinde” ifadeleri için mazmun yerine, “beratımın içindeki, muhtevası, hatta beratımın gerektirdiği” ve “kemerinde saklı, gizli” anlamlarını verebileceğimiz gibi öteki divan şairlerinden aldığımız örneklerde geçen mazmun için de şiirle ilgili olarak şiirde verilmek istenen anlam, zarif, ince söylenmiş, benzeri az olan hatta bulunmayan söz, karşılıklarını verebiliriz. Kâbe ile meyhanenin, içerisinde bulunanların amaçları bakımından birbirine benzetildiği Riyâzî ’nin beytinde ise, mazmun, muratla bağlantılı düşünüldüğünde “maksat, amaç” yerine kullanılmıştır. Nedîm ’den verdiğimiz örnekte de, mazmundan beklenen özgün olma özelliğinin şairlik gücü sınırlı olan sanatçı elinde giderek değerini yitirdiğine ya da zorluğu nedeniyle yeni mazmun kullanılamadığına yönelik serzenişte bulunulmaktadır. Aynı şekilde, Kânî ’nin beytinden de yergiye hedef olan bir şairin mazmun diye söylediğinin Kânî için bilinen, alışılmış mazmun olduğunu öğreniyoruz. Bu durum, eski şiirimizin zaman içinde giderek kazandığı kalıplaşmış yapının beraberinde mazmunculukta da özellikle vasat şairlerin dilinde kalıplaşmaya gidildiği düşüncesini akla getirmektedir. Nitekim Kânî ’nin Letâif ’inden aldığımız sonraki mensur örnekte de gene bu konuyla bağlantılı olarak; mazmunculuğun divan edebiyatının son döneminde ehil olmayan şairlerin elinde amacından saptırıldığı; yeni mazmun arayışı içinde abesle iştigal edildiği ima yollu söylenmektedir.

Mazmunun gerek bu örneklerdeki kullanımına, gerekse yukarda söz konusu ettiğimiz sözlüklerde verilen anlamlarına bakacak olursak, kelimenin divan edebiyatı döneminden yakın zamanlara doğru kullanımında giderek terim anlamının öne çıktığı; günümüzde ise edebiyat terimi olarak kullanıldığı görülmektedir. Güçlü bir sanat disiplinine sahip olduğu öteden beri kabul gören divan edebiyatı için, döneminde bugün anlaşıldığı anlamda kendine özgü bir edebiyat terminolojisinin varlığından söz etmek zordur. Bu durum mazmunun geçmişte terimleşmiş olması ihtimalini azaltmaktadır. Ayrıca, her dönemde önce sanat eserinin verildiği, teoriyle terminolojinin ise arkadan geldikleri bilinen bir gerçektir. Bütün bunlara rağmen mazmunun kullanımı ve günümüze gelinceye kadar geçirmiş olduğu anlam değişmeleri hakkında daha kesin konuşabilmek için kelimenin eski kaynaklardan alınan örneklerinin çoğaltılmasının yanı sıra eski belagat kitapları ile divan dibacelerinin, biyografik kaynakların –hiç değilse tezkirelerin- de bu amaçla değerlendirilmesi gerekmektedir. Yukarıda mazmunun kendi dönemine ait örneklerde verilen kelime anlamları üzerinde durduk. Şimdi de divan edebiyatının dönemini tamamladıktan sonra onu tanıtmak amacıyla yazılmış sözünü ettiğimiz bazı kaynaklarda mazmun için verilen “kalıp benzetme, klişe mecaz” karşılığı ve gene bir grup kaynakta geçen “mazmun şiirdeki özel anlam(dır)” tanımı üzerinde daha kapsamlı durmaya çalışalım.

Eski şairlerimizin sanat anlayışında önemli yeri olduğu anlaşılan mazmunun usta işi kabul edildiği ve sanatçının hüner gösterme isteğinin sonucunda ortaya çıktığı bilinmektedir. Nitekim divan şiirinin Fuzûlî , Bâkî , daha önce de değinildiği gibi özellikle Nef’î ve Nâbî gibi ustalarının divanlarında geçen mazmun kelimesinin sayıca fazlalığı bu bakımdan dikkate şayandır. Bu şairler arasında özellikle Nef’î için yeni ve zekice söylenmiş mazmun, ustalığın olmazsa olmaz koşuludur. Şair, “mazmun-ı has” ile övünür.

Fikr-i mazmûn-ı hâs içün hâlâ
Dil bu tedbîr ile mübâhîdir[14]

Ayrıca mazmunun söz söyleme ustalığı aracılığıyla ortaya çıktığı da gene eski şair tarafından kabul gören bir gerçektir. Mana ve lafzdan ibaret olan şiirde mazmunun söz söyleme ustalığıyla birlikte düşünüldüğünü görüyoruz.

Midâd-ı surh u siyehle yazıp hat-ı şi’rim
Edince hâmemi geh şule-pâş u geh şeb-gûn

Gören sanır bu iki hâlet ile noktaların
Şerâr-ı şem’-i suhen şebnem-i gül-i mazmûn[15]

diyen Nef’î için şiiri yazıya döküşte konan noktalar; söz mumunun alevi mazmun gülünün de yaprakları üzerindeki çiğ taneleridir. Kısacası mazmun sözle, anlatımla birlikte vardır.
Mazmunun söylenişindeki söz ustalığı, görünürde olmayan anlamın, açıkça değil dolaylı olarak anlatımını esas almaktadır. Bu noktadan hareket edildiğinde, mazmunun beyit ya da şiir içindeki varlığı da çoğu zaman onun edebî sanatlarla ortaya konuşunu ve birlikteliğini akla getirmektedir. Öncelikle, mazmunun dolaylı anlatıma dayanması, bize onun benzetme ve mecazla ilişkisini düşündürür. Nitekim sözü edilen kalıp benzetme, klişe mecaz tanımları da bu ilişkiyle bağlantılı olmalıdır[16]. İnsan güzelliğinin tanıtımında kullanılan bildiğimiz servi, gül, güneş ya da ay kalıp benzetmelerdir. Divan şairi, boyu servi, kirpikleri ok, yanağı gül, güneş ya da ay yüzlü güzelini çizerken, bir varlığın tanıtımını bir başka varlığa benzeterek yapmış, onu gözümüzün önünde öyle canlandırmıştır. Eski şiirimizin kendi iç gelişimi içerisinde, önce benzeyen, benzetilen ilişkisinin doğrudan sergilendiği yani teşbih sanatının ağır bastığı benzetmelerin yerlerini, giderek kısaltılmış benzetmelere yani istiarelere bıraktıkları görülmektedir. Yüzyıllar ilerledikçe, benzetmenin ana unsurlarından benzeyenin az kullanılır olması, diğer benzetme sanatlarıyla birlikte daha çok açık istiarelerin ön plana geçmesine ve daha çok kullanılmasına neden olmuştur.
Öte yandan, bu dönem edebiyatında sanatın amacı, eksiksiz ve kusursuz olanı, yani “mutlak güzel”i yaratmaktır. Halbuki, eksiksiz ve kusursuz olanı bulmak, “mutlak güzel”i yaratabilmek gerçekte mümkün değildir. Durum böyle olunca sanatçı, gerçekten kopup kendi hayal dünyasına giderek yani gerçek dışı ya da gerçeküstüne yönelerek, ideal güzeli orada yaratmak zorunda kalır. Böylece, divan edebiyatında, eskilerin “hüsn-i mücerred”dedikleri ancak hayal gücü ile ulaşılabilecek soyut güzel ve güzellik anlayışı ortaya çıkmıştır. Ayrıca, “hüsn-i mücerred”in tasvirinde ya da çizilmesinde de ortak bir ideal güzelin ya da güzelliğin çizimi yoluna gidilmiştir. Gerçek dışı ya da gerçek üstü olduğunu başta da belirttiğimiz ortak ideal güzel ise doğada ya da gerçekte var olan belli bazı varlıklarla benzerlik kurarak, onlara benzetilerek yaratılmış; bu durum giderek sanatçıyı kalıp benzetmeleri kullanmaya yöneltmiştir. Örneğin ortak ideal anlayış ve ölçüler çerçevesinde eski şairin, güzelin boyunu daima uzun ve düzgün gösterme zorunluluğu, boyun servi, şimşad, ar’ar vb. ağaçlara benzetilmesine neden olmuştur. Uzun boyu ile salınarak yürüyen güzel, hemen her zaman fitne ya da kıyamet koparacaktır. Bu anlayış sonucu ise eski şair şiir dilini yoğururken çoğunlukla hep örnek verdiğimiz ya da benzer hazır unsurları kullanmak zorunda kalmış, hazır olanın kullanımı da kalıp sözün ya da anlatımın edebî dilde yerleşmesini gerektirmiştir. Mazmuna kalıp benzetme, klişe mecaz anlamının verilmesi de, divan şiir dilindeki kalıplaşmış açık istiarelerin ağırlık kazanması ile birlikte düşünülebilir. Böylece divan şiirinde rastladığımız açık istiarelerin bir kısmı mazmun olarak kabul görmüş olmalıdır! Ancak, burada her açık istiarenin mazmun olmadığını, fakat bazı mazmunların açık istiareler aracılığıyla bulunabileceğini belirtelim. Bu durumda, daha önce verdiğimiz, “Divan edebiyatında mazmun (klişe mecaz)ların çoğu açık istiare durumundadır” görüşü de daha bir açıklık kazanacaktır. Kısacası açık istiarelerin kalıplaşmış olanları mazmun olarak kabul görmüştür; denilebilir.[17]
Mazmunun özünde istiare ile birlikte şüphesiz mecaz da vardır. Çünkü, benzetme ilişkisi, gerçeğin dolaylı anlatımı nedeniyle işin içerisine mecaz sanatının girmesini de gerektirir. Çünkü mecazi anlatım, edebiyat sanatının, konumuz daha çok divan şiiri ile ilgili olduğuna göre, özellikle divan şiirinin iç yapısının ya da iç geometrisinin gereğidir. Bu şiirde çoğu zaman, kelimelerin ön planda görünen anlamlarının ardında gizlenmiş başka anlamlar bulunur. Bir bakıma divan şiirini de divan şiiri yapan, kelimelerin zaman içerisinde yüklendikleri bu gizli anlamlardır. Söz konusu edilen anlamlar, eski kültürümüzün hayal, duygu ve düşünce dünyasından kaynaklanırlar. Mazmunlara gelince, mazmunların bu kültür dünyasının ürünü olan kavramların çağrıştırdığı anlamlarla ilişkileri ve çeşitli söz sanatlarıyla ortaya çıktıkları açıktır. Konuyla ilişkisi nedeniyle bir kaynaktan aldığımız içinde mazmun bulunduğu söylenen, şu örnek beyitlere bakalım:

Gül-i ruhsâruna karşu gözümden kanlu akar su
Habîbüm fasl-ı güldür bu akar sular bulanmaz mı

Fuzûlî’nin bu ünlü beytinde; gül, su, habib kelimelerinden ve bunlar arasındaki anlam ilişkisinden yola çıkılarak Hz. Peygamber mazmunun olduğu söylenmektedir[18]. Çünkü Hz.Peygamber Allah’ın habibidir. Gösterdiği yol Müslümanlık,safiyet ve temizlik yolu (su) dur . Hz. Muhammed ise âlem gülistanının gülüdür. Habibin Habibullah anlamında mürsel mecaz olarak Hz. Peygamber için kullanımı yaygındır. Ayrıca eski şiirimizin dünyası içinde gülle yanak; özellikle Hz.Peygamber’in yanağı arasındaki teşbih ilişkisi bilinmektedir.

Gülistân-ı ser-i kûyun sıfatın bâb bâb ey gül
Hat-ı reyhân ile cedvel çeküp gülzâr yazmışlar

Gene Fuzûlî ’ye ait bu beyitte de bab bab, hat, reyhan, cedvel kelimelerinin varlığı nedeniyle Molla Câmî ’nin eseri Gülistan ’ın kastedildiği; dolayısıyla Gülistan mazmunun bulunduğu söylenmektedir.[19] Ayrıca aynı kaynakta, Fuzûlî’nin;

Senden itmen dâd cevrin var lutfun yoh deyip
Mest-i zevk-i şevkinim birdir yanımda var yoh

beytinde de dad, cevr, lutf kelimelerinin birlikteliğiyle sultan mazmunun varlığından söz edilmektedir.[20] Aynı yazara ait başka bir kaynaktan aldığımız iki mazmun örneğini daha verelim:

Mahşer de olsa çâre mi var söyleşilmeye
Geh ser-girân-ı nâzdur o gamze gâh mest

Bu beyitte geçen gamze mest ve naz kelimeleri arasındaki benzetme ilişkisi nedeniyle; “Şiirimizde gözün ve gözden çıkan gamzenin sarhoş ve mahmur olması çok kullanılmış bir mazmundur.”[21] denmektedir. Gene Nâ’ilî ’ye ait olan ve içinde mazmun bulunduğu belirtilen başka bir beyit de şöyledir:

Leb-i şûh-ı nigâh-ı çeşmün oldukça terennüm-sâz
Eder her cünbiş-i müjgânı bir nakş-ı füsûn peydâ

Yukarıdaki beyitle ilgili olarak da; “….kirpiklerin saz çalıp yan bakışın şarkı söylemesi Nâ’ilî ’ye kadar hiçbir şairde görülmeyen bir mazmundur.”[22] ifadesi kullanılmaktadır. Ancak her iki beyitte de kelimeler arasındaki bağlantı benzetme ilişkisine dayandırılmış olup beyitlerin estetik değer kazanmasında kapalı istiarenin varlığı önemli rol oynamıştır. Kısacası verilen örnek beyitlerin ortak özellikleri bünyelerinde mazmun bulunduran beyitler olmaları ve var sayılan mazmunların da tenasüp, iham-ı tenasüp, mecaz, istiare vb. edebî sanatlarla birlikte bulunmalarıdır.
Öte yandan, mazmunun değişik edebî sanatlarla olan yakınlığı, onu bazı sanatlardan ayırmamızı da güçleştirmektedir. Örneğin, yukarıdaki örnek beyitlerin ilkinde mürsel mecaz (Habibullah), benzetme ve telmih (yanağın güle benzetilmesi), ikincisinde telmih ve iham-ı tenasüp, üçüncüsünde de kapalı istiareden söz etmek daha uygunken anılan sanatlar yerine mazmun demek doğru mudur? Nâ’ilî ’ye ait olan son iki beyitte de mazmun benzetme karşılığı kullanılmış olup; beyitlerdeki istiarelere mazmun denmiştir. Ayrıca, “Habibullah, Çihâr-Yâr-ı Güzîn, Şîr-i Yezdân, Hayder-i Kerrâr, Dürr-i Yetîm, Monla-yı Rûm vb.” mecazları ele alalım. Anılan mecazlara, bu örnekleri dikkate alarak mazmun gözüyle de bakmak mümkün müdür? Mazmun varlığından söz eden verdiğimiz örnek beyitler vb. akla bu tür soruları getirirler. Telmih sanatı ile mazmun arasındaki ilişki de buna benzer bir sorun yaratmaktadır. Örneğin birkaç kaynakta rastladığımız şu mazmun örneğine bakalım:

Çıkma yârüm giceler ağyâr ta’nından sakın
Sen meh-i evc-i melâhatsün bu noksandur sana

Fuzûlî ’nin bu beyitinde sevgilinin güzelliği ile ayın güzelliği arasında benzetme ilişkisi kurularak sevgilinin gökyüzündeki aydan daha güzel olduğu ön planda söylenirken, beyitte birbirleriyle ilişkili olarak kullanılan “çıkmak, gece, ta’n, meh-i evc-i melahat ve noksan” kelimeleri ile de geri planda bir ay tutulması olayına telmih yapılmaktadır. Çünkü ay dolunayken en güzeldir. Dolunay güneşin batmasından önce doğar. Dolunayın gece doğması tutulması sonucunda olur. Ay tutulduğu zaman eksik yani kusurludur. Eski geleneğe göre ay tutulunca kurtulması için tüfek sıkılır; teneke ya da davul çalınır. Yani, ta’n edilir. Böylece beyitte verilmek istenen telmih motifi ortaya çıkmaktadır. Anılan kaynaklara göre de bu beyitte bir ay tutulması mazmunu verilmektedir.[23] Ayrıca Şeyh Galib ’in ünlü;

Çerâg-ı bezm-i hicri oldugum yapmış yakışdırmış
Gönül pervânesine vuslat âteş intizâr âteş

beytinde de telmihe dayandırıldığı anlaşılan, mum-pervane mazmununun varlığı söz konusu edilmektedir[24].Böylece örneklere bakarak, içerisinde telmihe dayalı anlam çağrışımına yer vermiş beyitlerde aynı zamanda mazmun olduğunu düşünebiliriz. Kısacası bu ve benzeri çakışmalar mazmunun eskilerin anladığı anlamda gerçekten ne olduğunu ortaya koymayı güçleştirmektedir. Bununla birlikte, ortaya çıkan bir gerçek vardır. O da önce de belirttiğimiz gibi mazmunun edebî sanatlarla birlikteliğidir. Sonuç olarak mazmunun edebî dil ve edebiyat terminolojisi içinde terim olarak kullanımı yaygın olup; kelime, terim anlamının ön plana çıkması ile geçmişten günümüze varlığını sürdürmüştür. Kaynak eserlere baş vurulduğunda, başta sözlükler olmak üzere birçoğunda mazmunun sözlük ve terim anlamlarına yer verildiği görülür. Ancak, söylenenlerin çoğunun biri ötekinden aktarma genelde tanım niteliğindeki bilgiler olmaları, özellikle edebiyat terimi mazmunun ne olduğunun bugüne kadar yeterince açıklığa kavuşturulmasını güçleştirmiştir. Yeni kaynaklara baktığımızda da tanım açısından biri ötekiyle çelişen hatta aynı yazarın biri diğerini tutmayan mazmun örnekleri soruna çözüm getirmekten uzaktır.

Konunun aydınlatılamamasının önemli nedenlerinden birisi hiç şüphesiz, mazmunun çok yönlü bir dil, anlatım ustalığı olmasından kaynaklanan yorumlama güçlüğüdür. Bir başka neden ise, öteden beri edebiyat teorisi, hele hele –metin şerhi dışında- divan edebiyatının teorik yanıyla ilgili konu ve sorunlar üzerinde durup düşünme, yorumlama geleneğimizin bulunmayışıdır. Ancak güçlüğün esas nedeni bizce; eskilerin mazmundan ne anladıklarını gösteren divan edebiyatının kendi döneminden kalma örneklerin bulunmamasında aranmalıdır. Divan şairi; mazmunun nasıl olması gerektiğini, mazmundan ne beklediğini bize yer yer ima eder; bizi bu konuda az çok bilgilendirir. Eski şairlerin divanlarından; mazmundan beklenenin, edebî eserin, özellikle şiirin beyitleri arasına ustaca gizlenmiş ince anlam, zarif söz hatta belli belirsiz bir sezdirme, olduğunu anlarız. Mazmunun bu özellikleri ayni zamanda onun nadir bulunurluğunu ima eder. Aslında şairin söyledikleri arasında, onun nadir bulunur olduğu da vardır. Şairin övüncü, övünme vesilesi “mazmun-ı has”tır. Yani gerçek sanatçı için mazmun, benzersiz, kısacası özgün olmak zorundadır. Mazmunun bu vb. niteliklerini divan şairlerimizin ağzından öğrenmek az ya da çok mümkündür. Ne var ki, binlerce beyit arasında şairin; “işte bu mazmundur” dediği beyte rastlamak hiç de kolay değildir.
Öte yandan, çoğu zaman belli bir çevre içerisinde yetişip kendi aklı selimini ve içgüdüsünü kullanarak edebiyat sanatını öğrenen ve icra eden eski şairler- özellikle usta şairler- için neyin mazmun olduğunu bilmek her halde günümüzdeki gibi sorun değildi!… Ancak, eski şiirimizi okuyup anlamanın, hele değerlendirmenin artık başlı başına eğitim ve uzmanlık işi olduğu günümüzde, mazmunun ne olduğunu bilmek gerçekten zordur. Bu nedenle geçmişte kalmış olan edebî varlığımızı bugünkü ve gelecek kuşaklara tanıtmanın bir görev haline geldiği günümüzde, araştırılmayı bekleyen birçok konunun yanı sıra divan şiirinin yapısı içinde önemli konumu olan mazmun konusunun da etraflı olarak incelenip tanıtılmasının yarar sağlayacağı görüşündeyiz. Yıllar önce değerli meslektaşım merhum Mehmed Çavuşoğlu , mazmun üzerine daha çok kaynakların mazmunla ilgili verdikleri bilgileri tanıtıcı bir yazı yazmıştı. Biz bu yazımızda kısaca kaynaklardaki bilgilere yer vermekle birlikte esas olarak mazmunla ilgili değişik bakış açılarını tanıtıp değerlendirmeye çalıştık. Edebiyat tarihinin sürekli yeniden değerlendirmelere gitmesi gerektiği düşüncesindeyiz. Bu nedenle de mazmun üzerine yazılmış bu iki yazıyı, konuya ilişkin başka yorum ve değerlendirmeleri içeren yeni yazıların izlemesini diliyoruz. [25]

Özet olarak mazmunla ilgili söylediklerimizi toparlayacak olursak; mazmun, divan şiirinin yapısal özelliklerinin ve daha çok estetik anlayışının bir gereği olarak vardır. O, eski şiirimizin hem mana hem de lafz yanıyla bağlantılıdır. Mazmunun, şiirin estetiğiyle ve onun ayrılmaz parçası olan edebî sanatlarla olan ilişkisinin yanı sıra, edebî eserin, ya da daha çok şiirin, anlamıyla yakın ilişkisinin olduğu geçmişten bugüne birçok kaynak tarafından kabul edilmektedir. Divan edebiyatının, özellikle divan şiirinin yapısında yeri olan mazmunun, söz konusu edebiyatın güç anlaşılır bir edebiyat olmasında da payı vardır.
Öte yandan, mazmunun eski şairlerin dillerindeki tanıtımına baktığımız zaman, onun bir kavramın, bir nesnenin, bir durumun özellikle beyitte yoğunlaşan anlamı olduğu kadar ince bir söyleyiş; ustaca bir sezdirmeyle birlikte düşünülmesi de söz konusudur. Yani mazmun anlatımla bütünleşir, gerçekleşir. O yalnızca, divan şiirinin kuruluş düzeniyle bağlantılı olarak düşünebileceğimiz belli kavram ilişkileri üzerine oturtulmuş bir anlam olayı olmayıp; şiir estetiğini esas alan çok yönlü bir sentez işidir. Dolayısıyla yukarda belirttiğimiz gibi ustalık gerektirir ve gerçek mazmun az bulunur. Mazmunu belki de şairin şiirdeki güzeli, mükemmeli arayışı; ulaşmak istediği son nokta diye düşünmek mümkün. Hatta sıradan şair için de ütopya demek olası!… Öyleyse eski şiirde sürekli mazmun avcılığı yapmak ya da bulmak da doğru değil. Ancak, bu görüşümüze rağmen mazmuna ilişkin söylediklerimizi biz de kendimizce, içinde mazmun vardır dediğimiz birkaç örnek beyitle tamamlamak istiyoruz.

Pertev salardı sînede dâğ-ı muhabbetin
Sahn-ı felekde meş’ale-i mihr yanmadın[26]

Bâkî ’ye ait bu beyitte, güneşin gökyüzündeki yerini almasından önce dağ-ı muhabbetin varlığının olması düşüncesi, “ bezm-i elest “ mazmununu akla getirmekte ayrıca; “pertev, felek, meş’ale, mihr hatta dâğ” renklerinin kırmızılığı nedeniyle tulu’ yani güneşin doğuşunu hatırlatmaktadır.

Eşcâr-ı bâğ hırka-i tecrîde girdiler
Bâd-ı hazân çemende el aldı çenârdan [27]

Burada da hırka, tecride girmek ve el almak deyimi arasındaki bağlantıdan yola çıkılarak derviş mazmunundan söz edebiliriz. Ancak ilk beyitteki estetik amaç muhabbetin sürekliliği, ezeli oluşu, eskiliği üzerinde yoğunlaşmış olup özellikle “dâğ-ı muhabbet” terkibi bizi bezm-i elest düşüncesine götürmekte; bezm-i eleste telmih yapılmasına vesile olmaktadır. Beytin güzelliği de burada; bu sezdiriştedir. Tulu’ ise dolaylı olarak beyte yüklenmiş bir anlamdır ve estetik açıdan önemli değildir. Öyleyse burada tulu’ değil; bezm-i elest mazmun olarak düşünülmelidir. İkinci beyitte ise Bâkî , kapalı istiare aracılığıyla ağaçların sonbahardaki yaprak dökümünü anlatmakta ancak dervişi de çağrıştırmaktadır. Bu çağrışım; hırka-i tecrid terkibi ve el almak deyiminin dervişlikle bağlantısını bilen herkes tarafından kolayca yapılabilecek bir çağrışım olup mazmun olarak da fazla gizli olmayan ve usta bir şair için hüner sayılamayacak bir mazmundur. Ayrıca beytin güzelliği, dervişin beyitte hatırlatılmasında ya da derviş anlamının beyte yerleştirilmesinde değil; benzetme yoluyla ağaçların durumunun anlatılmasındadır.

San çârsû-yı hüsnde tarrâr zülf-i dost
Bir uğrıdur ki dâmeni altında var şem’ [28]

15. yüzyıl Rumeli şairlerinden Mesîhî ’ye ait olan bu beyitte güzelin saçı güzellik çarşısında gizlice gönül çalan uğru yani hırsıza benzetilmekte, yüzü de hırsızın eteği altından ortalığı aydınlattığı muma benzetilerek saçla yüzün birlikte ustaca, aşıkların gönüllerini çalmaları anlatılmaktadır. Böylece, burada beytin içine güzel bir biçimde yerleştirilmiş olan etkileyici anlam ve mazmun da sevgilinin ustalıkla, gizlice gönül çalması, fettanlığıdır.

Sihr ü efsûn ile dolmuşdur derûnun ey kalem
Zülfü Hârût’un demek mümkin ki nâl olmuş sana[29]

Lebin vasfında bir mazmun demişdim reng ü bû sanma
Anı ceybinde güller bülbülün ikrâm için saklar[30]

Her ikisi de Nedîm ’e ait olan son iki beytin amaçları ve mazmunları ise aynıdır.Nedîm bu beyitlerin ilkinde kalemin yazdıklarıyla, yazdıklarını okuyanları büyüleme gücünü anlatmakta; ancak, arka planda esas olarak kendi şairlik gücünü övmekte, tefahhur yapmaktadır. İkinci beyitte ise, sevgilinin dudağını anlatan ama, dudağın fiziki görünümünün söylenmediği bir mazmundan bahsedilir. Bu mazmunu güller bülbüle ikram edip onu coşturmak; bülbülü daha çok etkileyip âşık etmek için ceplerinde saklarlar. Beyitteki hayal değişik ve güzeldir. Ancak bu değişik hayalden amaç, ne güzelin dudağının güzelliği; ne de gülün bülbüle ikramıdır. Bu değişik ve güzel beytin özündeki anlam ya da amaç bir önceki beyitte olduğu gibi Nedîm ’in zarif, ince söz söylemedeki hünerini ima etmesidir. İşte her iki beyitteki mazmun da; zekice ve güzel söylenerek sezdirilen bu övünme, bu tefahhurdur.

Prof.Dr. Mine Mengi
Dergâh , Aralık 1992

[1]Mazmun hakkında yazdığımız bu yazının Dergâh ’ta yayımlanışının üzerinden yıllar geçti. Gerek yazının konuya ilişkin başka görüş ve incelemelerin çıkmasına vesile olması; gerekse geçen zaman içinde mazmun hakkında topladığımız başka bilgiler, bizi konu üzerinde tekrar durmaya yöneltti. Böylece burada yazının eski yapısı kısmen korunurken kısmen de değiştirildi ve bazı eklemeler yapıldı.
[2] Külliyât-ı Dîvân-ı Fuzûlî , Şikâyetnâme , İst. 1286, s. 4
[3] Fuzûlî , Leylâ vü Mecnûn , haz. Hüseyin Ayan , Dergâh Yay., İst. 1981, s. 159
[4] Nef’î Dîvânı , haz. Metin Akkuş , Akçağ Yay., Ank. 1993, s. 65
[5] age., s. 71
[6] Riyâzî Dîvânından Seçmeler , haz. Namık Açıkgöz, KB Yay., Ank. 1990, s. 16
[7] Nedîm Dîvânı , haz.Abdülbâki Gölpınarlı ,İst.1972, s.364
[8] Kânî’nin Manzum Letâifnâme’si , haz. Durmuş Ali Çıraklı, bas.yük.lis.t., Adana 1998,s.117
[9] Kânî’nin Mensur Letâifnâme’si ve Hezliyyatı , haz. Dilek Batislam, bas. dok. t., Adana 1997,s.169
[10] Bu kaynaklar arasında, Seyit Kemal Karaalioğlu ’nun Ansiklopedik Edebiyat Sözlüğü ’nü; L. Sami Akalın ’ın Edebiyat Terimleri Sözlüğü ’nü; Cem Dilçin ’in Örneklerle Türk Şiir Bilgisi ’ni; Emin Özdemir ’in Edebiyat Bilgileri Sözlüğü ’nü ve Mehmed Çavuşoğlu”nun “Mazmun”, Türk Dili, S. 388-389, Ank. 1984, s. 198-205 adlı yazısını verebiliriz.
[11] Mazmunun söz konusu edilen anlamı ile ilgili olarak da Hüseyin Remzi ’nin Lugat’ına, Mustafa Nihat Özön ’ün Edebiyat ve Tenkit Sözlüğü’ne, Ahmet Hamdi Tanpınar ’ın XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi , “Giriş Bölümü”ne, Ali Nihat Tarlan ’ın muhtelif şerh ve makalelerine; Halûk İpekten ’in, Fuzûlî, Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri ve Bazı Şiirlerinin Açıklamaları ’na; İskender Pala ’nın, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü ile “Mazmunun Mazmunu” Dergâh dergisi, Ocak 1993 adlı yazısına; Şahin Uçar ’ın Varlığın Mânâ ve Mazmunu ’na ve Ömer Faruk Akün ’ün T.Diy. Vak. İsl. Ans . Divan Edebiyatı maddesine bakılabilir. Adı geçen bu kaynaklardan birinde örneğin; “ Mazmun bir manayı açıkça değil; zımnen bazı işaretler ve alametler söyleyerek anlatma sanatı (dır)” tanımı yapılmaktadır. Bk. H.İpekten , age. s.114. Ancak ileride vereceğimiz bazı örnek beyitlerde H. İpekten ’in mazmunu benzetme yerine kullandığı da görülmektedir!…
[12] Ahmet Talat Onay , Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, haz.Cemâl Kurnaz , T. Diy. Vak. Yay. Ank.1992
[13] age. Tahir Olgun , Tebrik ve Teşekkürler, Ön söz, 1943, s.LXV
[14] Nef’î Dîvânı , haz. Metin Akkuş , Akçağ Yay. Ank. 1993, s. 269
[15] age., s. 246
[16] Örneğin Cem Dilçin mazmunla ilgili olarak, “Divan edebiyatındaki mazmun (klişeleşmiş mecaz) ların çoğu açık istiare durumundadır.” demekte ve içinde açık istiare bulunan beyit örnekleri vermektedir. bk. Örneklerle Türk Şiir Bilgisi , TDK Yay., Ank.1983, s.412 vd.
[17] Bu konuda farklı görüşler de vardır. Örneğin İ.Pala , mazmunun bir edebi metinde, söz sanatlarına ihtiyaç duyulmaksızın var olabileceğine değinmektedir. bk. İskender Pala , “Mazmunun Mazmunu” Dergâh , Ocak 1993. Ancak, mazmunun şairin ustalığına dayanması, hüner gösterme ihtiyacıyla bağlantısı, onu başta benzetme ve mecaz olmak üzere edebi sanatlarla bağlantılı kılmaktadır. Edebi sanatların ilm-i belagatta bediî söz söylemenin gereği olduğu dikkate alındığında mazmunu söz sanatlarından ayrı düşünemeyiz. Öte yandan başka araştırmacıların da belirttiği gibi “divan şiirinde rastladığımız mazmunların bir kısmının kalıplaşmış açık istiareler” olduğu yolundaki görüşe biz de katılıyoruz (bk. Cem Dilçin , Örneklerle Türk Şiir Bilgisi , s. 412). Çünkü mazmunun şair tarafından bildirilmesi ve onu okuyucunun anlayabilmesi için şairin ve okuyucunun edebi kültürün kalıp anlatım yollarına ihtiyacı vardır. Açık istiarelerin bir kısmı ise divan şiirinin kalıp anlatım yollarındandır ve şair bikr-i mazmun arayışı içinde olsa da söz konusu kalıplaşmış açık istiarelerden mazmun kullanımında yararlanmıştır. Bunların arzu edilen ya da öncelikle beğenilen mazmunlar olmadığı düşünülebilir!…Ancak biz, söz konusu kalıp benzetmelerin mazmun olarak anlaşılmasını ve kullanımını gösteren verilmiş kesin bir örneğe rastlamamakla birlikte bu tür mazmun anlayışının kendi döneminde de var olduğunu sanıyoruz. Nitekim, Nedîm ve Tokatlı Kânî ’den verdiğimiz örnekler de bize bu durumu ima etmektedir.
[18] Halûk İpekten ; Fuzûlî, Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri ve Bazı Şiirlerinin Açıklamaları , Ank. 1973, s.161
[19] age., s.115
[20] age., s.108
[21] H.İpekten , Nâilî, Hayatı, Sanatı, Eserleri , Ank. 1991, s.80
[22] age.,s. 81
[23] H.İpekten , Fuzûlî, Hayatı, Edebi Kişiliği ve Bazı Şiirlerinin Açıklaması, Ank. 1991, s.115-116.
[24] H. İpekten , Şeyh Galib, Hayatı, Sanatı, Eserleri, Akçağ Yay., Ank., 1996, s. 102
[25] Aslında bu yazının ilk çıkışından sonra konuya ışık tutan yukarda değindiğimiz bazı yazılar yazıldı; değerli görüşler ortaya kondu. Ancak konunun önemi nedeniyle tekrar tekrar üzerinde durulabileceğine inandığımız için aynı dileği burada da tekrarlayoruz.
[26] Bâkî Dîvân ı, haz. Sabahattin Küçük, TDK Yay., Ank. 1994, s. 328
[27] age., s.329
[28] Mesîhî Dîvânı , haz. Mine Mengi , AKM Yay., Ank. 1995, s. 192
[29] Nedîm Dîvânı , haz.Abdülbâki Gölpınarlı , İst.1972,s.249
[30] age.s.267
Kaynak: Divan Şiiri Yazıları, 1.Baskı, Akçağ Yay., Ankara 2000, s.45-61

Bugün Ramazan’ın 17′si. Koca ay yarılandı, ancak sokaklarda ne huzurun gölgesi; ne insanlarda sükût orucunun tazeliği. Biz bu orucun neresinden tutuyoruz böyle? Neresinde derin düşüncelere daldığımız saatler?  “Yazıklar olsun, size de; Allah’ı bırakıp tapmakta olduklarınıza da! Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?”

Bizi susuzluk, açlık terbiye eder mi? Kıbleye dönünce adaletle hükmetsin diye beklediğimiz hüküm sahiplerinin kanlı ellerini görüyoruz Kâ’be yerine? Bizim boş sözlerimizin içine rahmet doğar mı? Anne toprağında yeşermiş fidanlarla gözümüzü bürüyen toprakları sulayınca? Sakın bana faşizan safsatalarla gelmeyin. Kardeş katli ne zamandır şehadet eder sizin açgözlülüğünüze? Nerede mü’minler? Ramazan nerede? Bu müslüman takvasıyla eğilenlere niçin süngüler çevrilmiş? Teoriler, insan alım-satımları, topraklar, topraklar,  ağzınıza gözünüze dolmuş topraklar, iktidar savaşları…

Sükût orucumu bozmayayım diyorum.  Ama ölümler, rakamlar büyüyünce mi büyük? Somali’yi 3 yıldır sel mi basmıştı? Kudüs’ün minarelerinde hangimiz Bilal? Toplu mezarlar bugün mü açıldı. Bir kemiğe razı anneler dün mü toprağa verildi?
Yazıklar olsun bize! Allah’ı bırakıp tapındığımız hükümetlere, işverenlere, para babalarına, toprak parçalarına!
Yazıklar olsun bize! Fırka fırka bölünmüşüz de sefasındayız kinimizin. Her işimiz riya, her işimiz ‘desinler’… Niçin kalpten gelerek bir hayra kurban olmuyor doymaz dimağlarımız? Hâlâ mı Babil’in kulelerinden geçmedi hevesiniz?

Kimi teni siyah değil, terini milyonluk parfümle  saklamakta. Kimi senle aynı yoldan değil diye aynı kıbleye döner dönmez vurulmakta. Kimi ise, zaten insan sınıfında değil, elini sürmek bile cesedine büyük günah sayılmakta, uzaktan uzağa fosforlu. Küfrün zulmüne eyvallah da size ne oluyor kardeşim? Mü’minin kalbine ne olmuş böyle? “Kalplerinde hastalık vardır. Allah da onların hastalığını arttırmıştır.”

Mihriban’a
Putlar ve güneşler için…

Taşların kalbinden geçtik
-seslerimizde kızıl sular-
Ufalayıp putları gök büyüttük

Çay ve böğürtlen kokuları içinden alıp
Nereye koydum o zamanı
Yitik bir oyuncak gibi

Yüzünün mermerine
Eğilip özgür bir kara düşündüm
Bûselik makamında

Haydi!
Rüzgârı dansa kaldıralım
İsterse belinden tutsun
Usulca çocukluğumuzun.
Yanaklarından uzayıp duran
Cevapsız güneşlerdir çünki.

Kınına koy merhametini.

Nergihan Yeşilyurt
TEMRİN DERGİ/ Ağustos 2011

6 Ağustos 1988 için Temmuz 2011/ Fotoğraf: Nergihan’nın kucağınca Mihriban.

Dizime yatırdım bakışlarını
Ölecek gibiydin
Kesildi toprağın eşi
Bütünlüğünü kaybetmiş bir arzunun
Söyleyeceği ilmektir
Öptüm soluksuz!/

Gece örtündü.  Yoksundu gülümsemelerden. Bendimde tırnakları sökülmüş porselen bebekler -içlerinde kalbimden parçalar-. Gece üstüme yıkıldı, çözüldü kırılgan gölgeler. Sabah bûselik makamından girdi. Sokaklar kirlenmiş seslere, simit kokusuna, siyah beyaz yüzlere boyandı.  Binaların siluetlerinden yatağın yanına saklandım. Kuytusunu buldum en hafif yalnızlığımın. Uzaklardan erken çalgıların sesi… Sürahinin dibinde yeşillenmiş yaşamak fiili. Hepsini boşladım vişne rengi çadırdan çıkarınca başını sen. Sesleri bölünce henüz açılan göz kapaklarınla.

Seslerden örülü duvarların ardında
Kanatlarından habersiz
Kuşların yuvasıdır süveydâ
Kırıldım ellerinden/

Şehrin başka başka sokaklarında müziğin sesini kıstık. Kalplerimizdeki billûr melodiyle dans etmeye başladık. Tabi o bilmemenin uykusundaydı.  Saçlarını yastıklar üzerine dökmüş, rüyaların uçlarını bağlıyordu gündüze. Şimdi burada uyusam göğsünde içine gökyüzünün aktığı bir  delik bulabilirim.   Kolayca nefesimden kırlangıçlar uçurabilirim o öksüzlüğünden habersiz göğe. Elimi usulca omzundaki uykuya atıyorum. Kımıldanıyor rüyanın bahçesinde rüzgâr. Kımıldanıyor gözbebeklerinde nergisler.  Uykunun tanı ile ürperiyorum. Zaman  ritm mi atlıyor ne,  melodinin ortasında bakışıyoruz Boğaz’la. Kollarımız şehrin üstünden birbirine değince bir bulut oluyordu sarılmak. Nerede olursak olalım bir kere yağmur düşünce şehre yeniden bulut olmanın özlemi ile doluyor odalar. Şarkı yükseliyor buhurdanlıklardan. Gözlerimize sisler doluyor, uzaklaştıkça yağmur ümidi iki kolun birbirine değme ihtimali kadar.

Âh bulut, özlemek,
Âh keşfin dansı, uykusundaki öksüz gök, 

Unuttuğunu bilmiyor gibi… “Bazen nasıl olduğumu sor, çehremi örtsün sesin. Sakınıyorum gülümsemekten güneş adaya batınca.” diyorsun benim ağzımla. Kıymıklarımı temizleyip büzüyorum dudaklarımdaki kelimelerini.

Oysa ben;

Asumanın üstünde ipek denizi
Yara kara delik
Kuruttu yine yıldızları
Öyle usul
Bir ince ağrı gibi
Örttüm seni gölgeme.
/…

Nergihan Yeşilyurt

Büyüyüp özlemek kalbim gölgelenince…

Yabancılaşmadan daha fazla gölgene

kaybolalım kentin şekerle eriyik basamaklarında

bir suretten bir surete akıp delişmen bakışlarımızla

yıllanalım eskimiş kapı gıcırıtılarında.

bizi yüreğine takıp delik deşik eden şehrin bahçelerinin

iğnelerini yüklenip geçelim faslından cümbüşün, meyin.

sürelim kaldırım taşlarına şiirlerimizi

vuralım güneş düşmüş perdelerinden huzur içre mabedlerinizi.

ben diyeyim vaslı kırgın bu yolların

sen ayaklarından bil erken seyyah tohumlarını.

Nergihan YEŞİLYURT/ Haziran 2011

*Bir İstanbul can sıkıntısı…

Not:

http://fizy.com/s/1q6q4v

yağmurlarla…

Kef:

İnce fikirleriniz vardı zaman ayarlı
Sahipsiz mezarlar üzerine dikilen.
Yaz güneşleri, yeşil domatesler beklerken
Kurşun yiyorduk.
‘Biz’ ağırlaştırılmış çeyrek saatlere hapsolmuştuk.
‘Siz’ kurtlanmış kafa derilerinize
Geçirgen umutlarınızı diziyordunuz.
Ellerimizde ilk yardım çantaları
Temizliyorduk fikirlerinizden akan cerahatı
Çürümüş yaz güneşleri altında
Büyüklenen korkuluklara tapmayan kargalar
Son hasadınızı da tüketirken…

Uzun bir sessizlik dökülüyordu
Mezar kokulu entarilerine
Yumuşuyor, silikleşiyordu.

Bu uzun sessizlik
Yıkandı, kefenlendi şimdi.

Vav:

İçine konuşan değirmenleriz
Yalnız uğultularla konuşuruz
Söz soğurulmuş, gün kavrukluğunda.
Dövülmüş endişelerin inceldiği
Mavi harflerin parmaklara
Yüzükler geçirdiği
Kısalan, kıvrılan bir ırmak;
İçin için susup-konuşan değirmenlere ahit
Sanki hayat!

Ye:

Başakların koynuna düşen bulutlar
Gün batımı renginde yaşayışların anası oluveriyor.
Tutuklu bu başaklar
Yazıcının ellerinin öpüşlerine.

Şın:

Bir ağ attım hüznün cepkenlerine
Dağlardan aşağı düştü yollar
Tarlalarda terli alınlarıyla erler
Orakları, tırmıkları asıyorlardı
Temmuzun yanı başına
Dağlar duman, kederin buhurdanlıkları.

Ze:

Hedefini şaşırmış okların terk ettiği
Suret!
Güveysiz, zamansız hem de
Mahmuzlarını sımsıkı kavrayıp
Telli yelelerini rüzgâra açıp
Düğün evine yürüyen, hani şu kuzeyin gelini
Zapt eyle sözlerimi
Bir ağıttır dilimin üstünde kızaran.

Zı:

Laleleri yanaklarındaki benlerinden vururlar
İncecik palyaço
Güler mi ayaklarının haline
Sivri burunlu pabuçların vurduğu
Lale bahçesine?
Hitler selamı, köşesinden su fışkıran bakışların
Kurşun kıran afişçi çocuklar
Gülerler palyaçonun ayaklarına
Gömmeli bunları, tertemiz gömmeli
Mahzenlerinden çıkarıp Yahudi işi sabunları
Üstüne lale dikmeli
Lale işte, bundan Avrupaî.

Cim:

Noktayla başlayan iş kadar hayırlı
Tekerlek bulundu
Çekin kırbaçları atlarımdan
Koşumları kanla örülü
Ölüm mesafesi kadar
Curcuna.

Fe:

Bir sessizlikti adınız
Kelimelerden boşluğuma düşün lütfen!
Karamsar söylevlerinizi de soğurabilirim
Yeter ki, zamirler ihtilalden vazgeçsin
Küçümsüyorum rüzgârları içimden geçemiyorlar
Hiç aldırış etmiyor aslında,yıkılan tahtlarınıza
Özne gibi görünen adıllarım, zavallısınız,
Tek bir harfle rüzgâr çıkarırım sandınız!
Sahi ne zamandı eğik sandığınız mevsimi,başakların?
Tek tek gülünüz, namuslu olan bu’dur.
Bir ölüm üzerine bu kadar çok kahkaha
Ancak namussuz bir gölgede olur.
Sahi, neydi o mevsim,
İsyanın dudaklarımızda çatladığı
Harmanlarda yanmış devrimleri,
bileklerimizde kanattığımız gecelerde
Boğmuştuk hani…

Ayın:

Çocuk yüzlü kocaman adamlar
Kadife ceketimin cebinde gezdirdiğim
Sensin, mavi badanalı evlerin türküsü
Söyledikçe içimi ezdiğim
Bana kurşun kalem getir sınır boyundan
Sözlerim gibi… Korunaksız ve kaçak…

Gayn:

Ömrün biçilmiş baharları
Titriyor mezarları üzerinde
Bu çıplak ve çıldırmış akbabaların
Hilaller düşüyor burçlarından
Vergiye tabii köylülerini
Yatağının başucuna koyan yiğit beylerin
Kırıldı kilidin, anahtarın yuvasını kaybetti
Evini kaybetmiş kapı, söylesene
Hangi yazılan bu kadıncıkların ellerini siler
Akşam olsun da
Erinin buğday kokulu kollarında
Atsın gündüzün sisler içindeki vehmini.

Nergihan YEŞİLYURT

Çekildim ormanıma.

Bütün demirkuleleri silse ya ibrişim eller gökkitab’tan.

Öptüm ateşî kadınların şarkılarından.

Gebeydi yalnızlık, her an daha siyah güneşlerin annesi.
Gözleri büyüdükçe tırnaklarımdan çekiliyordu karanfil suları.

Sonunda
Döndüm ormanıma.

Sizi savaşa sevk eden ne varsa,
Ölesiye ‘vazgeçiş’ti benim için!

***

Nergihan Yeşilyurt/26 nisan 11’

Rüyalar için bakınız: http://www.yerkaland.com
Şarkılar için bakınız: http://fizy.com/#s/19lfym

Not: Başlıktaki cümle Ursula K. LeGuin’in kitabının ismi.

Alper GENCER

IV.

…..
karanlık yolların içinde bulacaksın kendini
düşen kayalar altında ve uçak leşleri,
buna hazır mısın?
senden başka herkesindir bundan böyle Mare Nostrum,
ki, yüzünden gitmeyecek dalgalarının tırnak izleri.

ve belki de kalbin,
uçarken gökdelen camlarına çarpa çarpa düşen bir kuş olacak.
yavaşça düşebilecek misin,
dikkat çekmeden, acısız?
uzaklarda kalacak kendini adadığın yakınlar
başka bir sahneye dönüşecek birden bire dünya,
yabancı ve soğuk ve anlayışsız.
‘belki de bu tepenin arkası ’ diye bir deyim çıkmayacak dudaklarından
kaldırıp kendini atacak sokaklar

ve küfürler, ve siren sesleri ve sis
bir ağaca uzun uzun bakan cılız sokak köpeği
yağmur altında çocukların dövdüğü,
ve ölesiye kederli.

bir de kendinden başka herkesi affetmek zorunda kalmak
bunu kendine açıklayabilecek misin?

‘sonra’ diyecek anlatan, ‘sonra; yani onun için hep bir şimdi…’

yabancı kalacaksın kendi öyküne
ansızın yerinden kalkıp giden bir Ay
üst üste yığılı taşlar, yağmurla yağan
birinin gözleri gece

yanlarından hep uzun aktığın o ırmaklar
çoktan dökülmüş olacak bir denize.

ve yine biliyorum ki:
senin bunları anlaman için
şu an anlamaman gerek tüm bu söylenenleri.

Pierre Guyotat

Çeviren: Behlül Dündar
istikamet: kitap önerisi